Współuzależnienie: czym jest, a czym nie jest - bez etykiet i oskarżeń

Skąd wzięło się to słowo i dlaczego budzi opór

Pojęcie współuzależnienia powstało w praktyce terapeutów, którzy zauważyli, że rodziny osób uzależnionych często cierpią w bardzo podobny sposób. Żony, mężowie, rodzice i dorosłe dzieci opisywali ten sam zestaw doświadczeń: ciągłą czujność, poczucie odpowiedzialności za cudze zachowanie, wstyd i wyczerpanie. Z czasem ten zespół reakcji dostał nazwę.

Warto od razu powiedzieć wprost: współuzależnienie nie jest odrębną jednostką w międzynarodowych klasyfikacjach chorób. To opis wzorca, a nie diagnoza. Dlatego nikt nie powinien używać go jako zarzutu w stylu „ty też jesteś chory”. Opór, który budzi to słowo, jest zrozumiały - wiele osób słyszy w nim oskarżenie, choć przez lata robiły wszystko, by utrzymać dom w całości.

Jak to wygląda w zwykłym tygodniu

Współuzależnienie rzadko zaczyna się od jednego dramatycznego momentu. Narasta powoli, przez setki drobnych dostosowań. Przykładowo osoba, której partner gra w zakłady, najpierw zerka na wyciąg z konta „dla spokoju”. Po kilku miesiącach sprawdza go codziennie, planuje wydatki tak, by ukryć braki, i odwołuje spotkania z przyjaciółmi, bo nie wie, w jakim nastroju zastanie partnera.

Typowe sygnały w codzienności:

• twój nastrój zależy od tego, jak minął dzień bliskiej osoby - dobry wieczór u niej oznacza ulgę u ciebie, zły oznacza napięcie,
• tłumaczysz innym jej nieobecność, spóźnienia lub brak pieniędzy, nawet jeśli nikt cię o to nie prosi,
• masz w głowie stały „radar” - słuchasz tonu głosu, kroków na schodach, dźwięku powiadomień,
• rezygnujesz z własnych planów, bo „lepiej być w domu, na wszelki wypadek”,
• czujesz się odpowiedzialny lub odpowiedzialna za to, czy bliski zagra, kupi lub zniknie w telefonie.

Żaden z tych punktów osobno nie świadczy o problemie. Znaczenie ma to, czy razem tworzą sytuację, w której twoje życie kręci się wokół cudzego nałogu.

Skąd bierze się ten wzorzec

Większość zachowań, które składają się na współuzależnienie, ma na początku sensowną funkcję. Kontrolowanie wydatków chroni przed utratą mieszkania. Tłumaczenie partnera przed rodziną chroni przed wstydem i plotkami. Rezygnacja z własnych spraw daje złudzenie, że będąc w pobliżu, można zapobiec najgorszemu. Każda z tych strategii przynosi chwilową ulgę, więc łatwo ją powtarzać.

Kłopot polega na tym, że z czasem strategie ochronne zaczynają kosztować więcej, niż dają. Ciągła czujność męczy, a sekret oddziela od ludzi, którzy mogliby pomóc. Do tego nałóg nie słabnie od tego, że ktoś inny przejmuje jego skutki - często wręcz przeciwnie. Niektórzy wnoszą też w dorosłość doświadczenia z dzieciństwa, na przykład z domu, w którym trzeba było „czytać” nastroje dorosłych, żeby czuć się bezpiecznie. Wtedy dawne umiejętności uruchamiają się niemal automatycznie.

Czym współuzależnienie nie jest

Wokół tego pojęcia narosło wiele mitów, które bardziej ranią niż pomagają. Oto kilka najważniejszych rozróżnień:

• To nie jest przyczyna nałogu. Nikt nie „wpędził” drugiej osoby w hazard czy kompulsywne zakupy przez swoje zachowanie. Uzależnienie ma złożone źródła.
• To nie jest wada charakteru. Mechanizmy obronne bliskich to w dużej mierze normalne reakcje na nienormalną, przewlekle stresującą sytuację.
• To nie jest dowód, że związek jest skazany. Wiele par i rodzin odbudowuje relacje, gdy obie strony dostają wsparcie.
• To nie jest coś, co trzeba „mieć”, by zasłużyć na pomoc. Możesz szukać wsparcia, nawet jeśli żaden opis do końca do ciebie nie pasuje.

Pytania, które pomagają się zatrzymać

Zamiast testu z punktacją proponuję kilka pytań do spokojnego przemyślenia. Możesz zapisać odpowiedzi i wrócić do nich za tydzień:

1. Kiedy ostatnio zrobiłem lub zrobiłam coś tylko dla siebie, bez sprawdzania, czy w domu jest spokojnie?
2. Ile czasu dziennie myślę o tym, co robi, gdzie jest i ile wydaje bliska osoba?
3. Czy mówię najbliższym przyjaciołom prawdę o tym, co dzieje się w domu?
4. Czy moje zdrowie - sen, apetyt, napięcie w ciele - zmieniło się w ostatnich miesiącach?
5. Co by się stało, gdybym przez jeden dzień nie pilnował lub nie pilnowała niczego?

Jeśli ostatnie pytanie wywołuje silny lęk, to ważna informacja. Nie świadczy o tym, że robisz coś źle. Pokazuje raczej, jak bardzo twój układ nerwowy przyzwyczaił się do stanu alarmu.

Od czego zacząć zmianę

Najtrudniejsze w współuzależnieniu jest to, że rozwiązanie nie polega na kolejnej strategii wobec bliskiej osoby. Polega na przesunięciu uwagi na siebie. Brzmi to egoistycznie tylko dla kogoś, kto od lat stawia siebie na końcu kolejki.

Na początek wystarczą małe kroki:

• wybierz jedną czynność kontrolną, z której zrezygnujesz na tydzień - na przykład codzienne sprawdzanie historii zakupów,
• umów się z jedną zaufaną osobą na regularną rozmowę, w której będzie miejsce na twoje emocje,
• zapisz trzy rzeczy, które sprawiały ci przyjemność, zanim nałóg zajął tyle miejsca, i wróć do jednej z nich,
• poszukaj rzetelnej wiedzy o uzależnieniach behawioralnych, żeby lepiej rozumieć to, co widzisz.

Więcej o tym, co przeżywają rodziny i jakie formy wsparcia są dostępne, znajdziesz na stronie dla bliskich oraz w obszernym przewodniku dla bliskich. Konsultacja ze specjalistą bywa dobrym krokiem także wtedy, gdy osoba uzależniona nie chce jeszcze żadnej pomocy.

Na koniec - jedno pytanie

Współuzależnienie nie jest etykietą, którą trzeba sobie przykleić. To raczej lustro, w którym można zobaczyć, ile energii pochłania życie obok nałogu. Zanim zamkniesz ten tekst, zadaj sobie jedno pytanie: gdyby twoja codzienność należała w większym stopniu do ciebie, od jakiej drobnej zmiany chciałbyś lub chciałabyś zacząć?

Dla kogo: Dla bliskich

Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. W sytuacji zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112.